Kupuj Odpowiedzialnie! – ekologiczna edukacja konsumencka

W 2020 roku rozpoczęliśmy współpracę z Fundacją Kupuj Odpowiedzialnie (FKO). Organizacja ta, od 2002 roku (najpierw jako program tematyczny Polskiej Zielonej Sieci, a później jako niezależna fundacja), działa na rzecz podniesienia świadomości konsumenckiej oraz umiejętności podejmowania odpowiedzialnych środowiskowo i społecznie wyborów konsumenckich, a także zwiększenia wpływu polskich konsumentów na politykę polskich firm i globalnych korporacji w celu poprawy standardów działania w zakresie ochrony środowiska i przestrzegania praw człowieka.

Od marca 2024 roku wsparcie finansowe dla FKO jest udzielane w oparciu o umowę 3-letnią. W pierwszym roku projektu „Kupuj Odpowiedzialnie! – ekologiczna edukacja konsumencka” FDJ dofinansowała przygotowanie i przeprowadzenie 2 kursów #DomNaDetoksie: offline – w Centrum Aktywizmu Klimatycznego w Warszawie i online, na platformie edukacyjnej Moodle. Finansowanie FDJ objęło również aktualizację materiałów edukacyjnych dla tych dwóch kursów oraz opracowanie krótszego formatu zajęć (2-godzinnych warsztatów, koncentrujących się głównie na zagadnieniach związanych z plastikiem, ubraniami i kosmetykami), które przeprowadzono dla młodzieży w wieku licealnym z Krakowa, Łomży i Pleszewa. Następnie, uczestnicy kursów przeprowadzili 1325 przeglądów gospodarstw domowych pod kątem bezpieczeństwa ekologicznego. Działania te były kontynuacją współfinansowanego przez FDJ w latach 2023-2024 projektu „Eko-ambasadorzy/ki na rzecz eliminacji szkodliwych chemikaliów w codziennym życiu”, będącego częścią europejskiego programu LIFEChemBee, stworzonego przez FKO z 10 partnerami z 9 państw członkowskich UE.

W drugim roku projektu, w okresie od 1.03.2025 do 28.02.2026 r., działania koncentrowały się wokół tematu zdrowej, ekologicznej żywności i jej produkcji. Przygotowano i przeprowadzono 6 wydarzeń edukacyjnych, opracowano 3 poradniki konsumenckie oraz opublikowano 10 artykułów dotyczących tej tematyki.

W Zespole Szkół nr 1 w Grodzisku Mazowieckim została przeprowadzona akcja edukacyjna – praktyczne warsztaty utworzenia przyszkolnej mini farmy ziołowej. Posadzono: zioła kuchenne, rośliny lecznicze i rośliny wieloletnie, takie jak szparagi czy rabarbar. Akcja stanowiła symboliczny powrót do dawnych tradycji ogrodniczych szkoły i pozwoliła młodzieży poznać pełną ścieżkę produktu „od pola do talerza”. Dzięki swojej uniwersalności i niskim kosztom wdrożenia, grodziska mini farma może posłużyć jako gotowy model edukacyjny, który może być z powodzeniem powielany przez inne szkoły. W kolejnych miesiącach planowane jest uzupełnienie farmy o kolejne rośliny i prowadzenie warsztatów edukacyjnych dla innych osób – uczniów innych klas czy uczniów szkół podstawowych odwiedzających szkołę.

Uczniowie Zespole Szkół nr 1 w Grodzisku Mazowieckim wzięli również udział w warsztatach terenowych w formie spaceru edukacyjnego i specjalistycznych warsztatów z zakresu permakultury i ekologii, które przeprowadziła zielarka i animatorka kultury – Katarzyna Miłochna Mikulska, dzięki którym uczestnicy poznali gatunki roślin zielnych rosnących w naturze i sposoby wykorzystania ich w kuchni.

Zorganizowano także warsztaty praktyczne, poświęcone kiszeniu warzyw, owoców oraz roślin zielnych, prowadzone przez Monikę Szymańczak-Siemiątkowska z gospodarstwa Michrowska Piwniczka, którego działalność została niedawno wyróżniona jako najlepsze gospodarstwo ekologiczne w województwie mazowieckim. Uczestnicy poznali podstawy procesu fermentacji oraz rolę tradycyjnych metod przetwarzania żywności w ograniczaniu strat żywnościowych, następnie samodzielnie przygotowywali własne kiszonki, zdobywając praktyczne umiejętności oraz poznając konkretne sposoby wykorzystywania nadwyżek produktów spożywczych w codziennej kuchni. Zajęcia te w praktyczny sposób pokazały, że tradycyjne metody przetwarzania żywności mogą stanowić prosty i dostępny sposób ograniczania marnowania jedzenia.

Natomiast w Szkole Podstawowej nr 10 im. Jerzego Kukuczki w Mikołowie zainicjowano projekt utworzenia pierwszego w mieście ogrodu szkolnego: warsztaty projektowe przeprowadziła Róża Jaros, specjalistka w projektowaniu zielonych przestrzeni miejskich. W procesie planowania uczestniczyła grupa dwudziestu dwóch uczniów i nauczycieli, którzy pod okiem ekspertki opracowali koncepcję upraw warzyw, owoców i ziół. Przedsięwzięcie powstało przy ścisłej współpracy z Urzędem Gminy Mikołów i Centrum Integracji Społecznej. Realizacja ogrodu ruszy wiosną 2026 r., a w nadchodzących latach planowane jest sukcesywne wzbogacanie go o nowe rośliny i angażowanie kolejnych roczników młodzieży.

W Krakowie odbyły się natomiast warsztaty edukacyjne poświęcone przygotowywaniu kiszonek sezonowych i tradycyjnych, zorganizowane w ramach wydarzenia „Nie kupuję, nie marnuję”, podczas których uczestnicy mieli okazję poznać proces kiszenia nie tylko jako praktyczny sposób przechowywania żywności, lecz także jako element wielowiekowej tradycji kulinarnej. Warsztaty poprowadziła Kaja Nowakowska – botaniczka oraz pasjonatka etnobotaniki związana z inicjatywą Mead Ladies. Podczas spotkania omówione zostały podstawowe rodzaje fermentacji, zasady bezpieczeństwa i higieny pracy przy domowym przygotowywaniu kiszonek oraz najczęściej popełniane błędy pojawiające się podczas pierwszych prób fermentacji. Podczas warsztatów uczestnicy samodzielnie przygotowywali kiszonki, eksperymentując z kapustą i ogórkami w sezonowych wariantach smakowych. Zajęcia pozwoliły poznać zarówno tradycyjne receptury, jak i ich współczesne interpretacje, pokazując, że domowa fermentacja może łączyć wiedzę, kreatywność i przyjemność wspólnego działania. Warsztaty stanowiły przykład połączenia edukacji kulinarnej z ideą odpowiedzialnej konsumpcji i przeciwdziałania marnowaniu żywności.

FKO opracowała ponadto 3 poradniki konsumenckie związane z tematem żywności:

• Poradnik “Zdrowa gleba, czyli grunt dla żywej planety” kompleksowo omawiający funkcjonowanie glebowej sieci pokarmowej i jej rolę w zachowaniu równowagi ekologicznej oraz motywujący do dbania o stan gleby poprzez codzienne działania i angażowanie się w inicjatywy lokalne.
• Poradnik “Smak zmiany, czyli zdrowe jedzenie w stołówce i nie tylko” promujący zdrowe i ekologiczne żywienie w polskich placówkach oświatowych, uwrażliwiający na problemy wysokoprzetworzonej żywności i marnowania produktów oraz proponujący przejście do zrównoważonego modelu żywienia, opartego na lokalnych składnikach. Skierowana do rodziców publikacja zawiera instrukcję, jak krok po kroku współpracować z dyrekcją, intendentami oraz władzami samorządowymi w celu poprawy jakości dań oraz służy jako narzędzie aktywistyczne, zachęcające społeczność szkolną do dbania o zdrowie uczniów i dobrostan planety.
• Poradnik “Zielona przygoda, czyli jak uprawiać warzywa w domu i ogrodzie” – skierowany do osób, które chcą rozpocząć samodzielną uprawę żywności, omawiający metody uprawy w różnych warunkach: w ogródku, na balkonie czy parapecie. Celem poradnika jest zachęcenie do założenia własnych upraw i promowanie zrównoważonego ogrodnictwa.

W sumie poradniki te dotarły do ok. 5000 odbiorców. Wiedza zawarta w poradnikach konsumenckich została uzupełniona o 3 artykuły edukacyjne:

• Czym jest agroekologia i dlaczego warto ją wspierać?
• Klimat a żywność. Ukryte koszty środowiskowe masowej produkcji żywności
• Wspólna uprawa warzyw, czyli co warto wiedzieć o ogrodach społecznych

W wyniku tych działań projektowych systematycznie zwiększa się wiedza polskich konsumentów/ek na temat możliwości związanych z samodzielnym samozaopatrzeniem w żywność, jak i świadomość skali problemu marnowania żywności i wpływu codziennych decyzji żywieniowych na zrównoważony rozwój i dobrostan planety.

Wcześniejsze projekty Fundacji Kupuj Odpowiedzialnie, realizowane przy wsparciu finansowanym FDJ: „Climate of change // My Revolution” oraz „Our Food, Our Future” i  „Eko-ambasadorzy/ki na rzecz eliminacji szkodliwych chemikaliów w codziennym życiu” były ogólnopolskimi programami edukacji ekologicznej młodzieży i młodych dorosłych, w tym aktywistów ekologicznych. Podejmowane w nich działania stanowiły element szerszego, międzynarodowego projektu z zakresu edukacji i aktywizmu ekologicznego młodzieży w UE.